Dwa różne obrazy rozwoju edukacji
Dane o liczbie szkół i przedszkoli często wyglądają jednoznacznie: jeżeli placówek przybywa, można odnieść wrażenie, że edukacja staje się bardziej dostępna. Przykład Sapporo na Hokkaido pokazuje jednak, że przed wyciągnięciem takiego wniosku trzeba sprawdzić, co dokładnie mierzy dany wskaźnik.
W roku szkolnym 1980 w Sapporo działało 120 przedszkoli, natomiast w roku szkolnym 1991 było ich 150. Jest to liczba bezwzględna, informująca o rozmiarze całej sieci przedszkolnej w granicach miasta. Nie mówi jednak, gdzie znajdowały się placówki, ile dzieci przypadało na każdą z nich ani jak długo trwało dotarcie z domu.
Inaczej skonstruowano dane o szkołach podstawowych. W roku szkolnym 1981 na każde 100 km² powierzchni możliwej do zamieszkania przypadało w Sapporo 38,46 szkoły podstawowej. W roku szkolnym 1992 wartość ta wynosiła 45,40 szkoły na 100 km² powierzchni możliwej do zamieszkania. Ten wskaźnik opisuje przestrzenne zagęszczenie sieci, a nie samą liczbę placówek. Obie wartości pochodzą z tego samego zestawienia Systemu Statystyk Społecznych i Ludnościowych.
| Rodzaj informacji | Wcześniejszy wynik | Późniejszy wynik | Co faktycznie opisuje |
| Przedszkola w Sapporo | 120 placówek w roku szkolnym 1980 | 150 placówek w roku szkolnym 1991 | Wielkość sieci w całym mieście |
| Szkoły podstawowe w Sapporo | 38,46 placówki na 100 km² powierzchni możliwej do zamieszkania w roku szkolnym 1981 | 45,40 placówki na 100 km² powierzchni możliwej do zamieszkania w roku szkolnym 1992 | Zagęszczenie placówek na obszarze, na którym może mieszkać ludność |
Dlaczego mianownik zmienia znaczenie danych
Liczba bezwzględna odpowiada na pytanie, jak duża jest sieć instytucji. Wskaźnik powierzchniowy odpowiada na inne pytanie: jak gęsto placówki są rozmieszczone na określonym terytorium. Obie informacje są potrzebne, ale nie są zamienne.
W mieście o rozległych obszarach nienadających się do zamieszkania odnoszenie szkół do całkowitej powierzchni mogłoby zniekształcić obraz. Zastosowanie powierzchni możliwej do zamieszkania skupia uwagę na przestrzeni istotnej dla codziennego życia mieszkańców. Nadal jednak nie jest to bezpośrednia miara odległości do szkoły. Placówki mogą być skoncentrowane w wybranych częściach miasta, a identyczna średnia dla całego obszaru może ukrywać różnice między dzielnicami.
Podobny problem dotyczy liczby przedszkoli. Wzrost ze 120 placówek w roku szkolnym 1980 do 150 placówek w roku szkolnym 1991 potwierdza rozbudowę sieci, lecz sam nie rozstrzyga, czy wzrosła dostępność miejsc dla każdego dziecka. Do takiej oceny potrzebne byłyby również dane o rozmieszczeniu placówek, liczbie dzieci, pojemności przedszkoli oraz warunkach dojazdu. Materiały wykorzystane w tym artykule nie zawierają tych informacji.
Czego nie należy porównywać bezpośrednio
Wynik dotyczący przedszkoli nie powinien być zestawiany liczbowo ze wskaźnikiem szkół podstawowych. Przedmiot pomiaru jest inny, jednostka jest inna, a okresy obserwacji także nie są identyczne. Dane pozwalają natomiast zauważyć ważną zasadę: rozwój infrastruktury edukacyjnej można opisywać zarówno przez wielkość sieci, jak i jej przestrzenne zagęszczenie.
Nie należy również traktować późniejszych wartości jako pełnego dowodu poprawy jakości edukacji. Liczba budynków lub ich gęstość nie informuje o warunkach nauczania, liczebności grup, wyposażeniu ani doświadczeniach dzieci. Wskaźniki infrastruktury pokazują materialny szkielet systemu, a nie wszystkie rezultaty jego działania.
Pytania przydatne także poza Japonią
Przy analizowaniu danych z dowolnego miasta warto najpierw ustalić, czy przedstawiono liczbę placówek, ich zagęszczenie, liczbę miejsc czy wskaźnik odnoszący się do populacji dzieci. Następnie trzeba sprawdzić, czy mianownikiem jest całe terytorium, powierzchnia zamieszkana, czy inna kategoria przestrzenna.
Istotne jest również rozróżnienie między dostępnością teoretyczną a praktyczną. Szkoła może znajdować się na stosunkowo gęsto zabudowanym obszarze, ale bariery transportowe mogą utrudniać dotarcie. Z kolei mniejsza liczba placówek nie musi automatycznie oznaczać słabszego dostępu, jeśli są one odpowiednio rozmieszczone i dobrze skomunikowane. Takich okoliczności nie można jednak potwierdzić na podstawie samych danych o Sapporo.
Najważniejsza lekcja płynąca z tego przykładu dotyczy więc nie rankingu miasta, lecz sposobu czytania statystyk. Zanim liczba zostanie uznana za dowód poprawy lub pogorszenia sytuacji dzieci, trzeba zapytać: co znajduje się w liczniku, co w mianowniku i jakiego elementu rzeczywistości dany wskaźnik w ogóle nie obejmuje.
出典
- System Statystyk Społecznych i Ludnościowych, Statistics Bureau of Japan — dane o zagęszczeniu szkół podstawowych w Sapporo: https://www.e-stat.go.jp/dbview?sid=0000020305
- System Statystyk Społecznych i Ludnościowych, Statistics Bureau of Japan — dane o liczbie przedszkoli w Sapporo: https://www.e-stat.go.jp/dbview?sid=0000020205