Polska edukacja w liczbach: szkoła prawie dla wszystkich, wydatki na zakręcie

Edukacja i dzieci w liczbach

Pokaz przechodzi kolejno przez pięć wskaźników edukacyjnych Banku Światowego: wydatki publiczne na edukację, dzieci poza szkołą podstawową, uczestnictwo w edukacji wyższej i średniej oraz liczbę uczniów na nauczyciela. Każda plansza pokazuje ranking krajów, wartość i miejsce Polski oraz przebieg zmian w czasie. Wszystkie liczby pochodzą z tego samego zestawu danych, na którym oparty jest artykuł.

‹

›‖

Government spending on education	92	Polska przeznacza na edukację 4,3137% PKB — 92. miejsce na 203 kraje
Children out of primary school	7	Poza szkołą podstawową pozostaje w Polsce 0,0917% dzieci — 7. miejsce na 205 krajów
Tertiary enrolment	26	Uczestnictwo w edukacji wyższej w Polsce to 80,915% — 26. miejsce na 203 kraje
Secondary school enrolment	33	Uczestnictwo w edukacji średniej w Polsce wynosi 107,8813% — 33. miejsce na 208 krajów
Pupils per teacher (primary)	15	Na jednego nauczyciela w polskiej szkole podstawowej przypada 10,1805 ucznia — 15. miejsce na 206 krajów

Każdą planszę czytaj osobno: jednostki są różne (procent PKB, procent brutto, liczba uczniów na nauczyciela), a liczba porównywanych krajów zmienia się od 203 do 208. Nie zestawiaj też miejsc z różnych plansz — raz najlepszy wynik oznacza wartość najwyższą, a raz najniższą.

Najważniejsze fakty

W zestawie pięciu wskaźników edukacyjnych Banku Światowego Polska wypada wyraźnie powyżej średniej świata, ale mocniej po stronie uczestnictwa w nauce niż po stronie pieniędzy. Najbardziej wyrazista liczba to odsetek dzieci w wieku szkoły podstawowej pozostających poza szkołą: 0,0917%, co daje 7. miejsce na 205 krajów. Po drugiej stronie stoją wydatki publiczne na edukację — 4,3137% PKB, 92. miejsce na 203 kraje, czyli powyżej wartości światowej 3,5693%, lecz najniżej w całym dostępnym szeregu dla Polski. Uzupełnia ten obraz uczestnictwo w nauce: 107,8813% na poziomie średnim (wartość światowa 77,2786%) i 80,915% na poziomie wyższym (świat 43,6151%).

Źródło: Bank Światowy, World Development Indicators — SE.PRM.UNER.ZS, SE.XPD.TOTL.GD.ZS, SE.SEC.ENRR, SE.TER.ENRR.

Najnowsza wartość głównego wskaźnika

Pierwszy wskaźnik zestawienia to wydatki rządowe na edukację w relacji do PKB. Dla Polski najnowsza raportowana wartość wynosi 4,3137% i pochodzi z 2022 roku; plasuje ona kraj na 92. miejscu wśród 203 państw. Wartość światowa dla tego wskaźnika to 3,5693%, więc Polska przekracza ją o około 0,74 punktu procentowego. Warto pamiętać, że wskaźnik obejmuje wydatki sektora rządowego, a nie łączne nakłady na edukację, oraz że w tym samym szeregu Polska notowała wcześniej wartości bliskie 5%.

Źródło: Bank Światowy, World Development Indicators — Government expenditure on education, total (% of GDP), SE.XPD.TOTL.GD.ZS.

Czołówka i koniec stawki

W czołówce wydatków na edukację względem PKB znajdują się przede wszystkim małe gospodarki i państwa wyspiarskie: Kiribati 16,3905%, Samoa Amerykańskie 14,717%, Tuvalu 12,8457%, Mikronezja 11,5591%, a dalej Namibia 9,0844%, Algieria 8,9777% i Kuba 8,4409%. Na końcu stawki są Somalia 0,0%, Nigeria 0,3191%, Zimbabwe 0,3848%, Papua-Nowa Gwinea 0,7821% i Haiti 0,9646%, a tuż nad nimi Liban 1,2249%, Laos 1,2338% i Indonezja 1,2752% — w tej grupie mieści się też Monako z 1,7322%. Polska z 4,3137% leży w górnej połowie zestawienia, ale daleko od jego szczytu, którego skład wynika w dużej mierze z niewielkiej skali tamtejszych gospodarek. Dla porównania, w rankingu dzieci poza szkołą podstawową Polska sama należy do ścisłej czołówki (0,0917%, 7. miejsce), tuż za Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi 0,0039%, Azerbejdżanem 0,0266%, Urugwajem 0,0355%, Koreą Południową 0,0557%, Japonią 0,0684% i Wielką Brytanią 0,0698%, a przed sąsiednią Litwą 0,1297%.

Źródło: Bank Światowy, World Development Indicators — SE.XPD.TOTL.GD.ZS oraz SE.PRM.UNER.ZS.

Jak to się zmieniło w ciągu dekady

Wydatki na edukację w relacji do PKB osiągnęły w polskim szeregu najwyższy poziom w 2013 roku (4,9978%), po czym obniżały się do 4,5425% w 2017 roku, wróciły do 4,8008% w 2020 roku i spadły do 4,3137% w 2022 roku — o około 0,68 punktu procentowego mniej niż w 2013 roku i najniżej w całym dostępnym okresie od 2011 roku (4,829%). Odsetek dzieci poza szkołą podstawową poszedł w przeciwnym kierunku: z 4,8784% w 2017 roku obniżył się do 0,0215% w 2021 roku, a w kolejnych latach utrzymywał się blisko zera (0,1235% w 2023 roku, 0,0917% w 2024 roku). Uczestnictwo w edukacji wyższej rosło z 69,3732% w 2015 roku do 80,915% w 2024 roku, czyli o ponad 11 punktów procentowych i najwyżej w tym szeregu. Uczestnictwo na poziomie średnim pozostawało stabilne, choć lekko malejące: 111,517% w 2013 roku wobec 107,8813% w 2024 roku. Liczba uczniów na nauczyciela w szkole podstawowej zmieniała się w wąskim przedziale — 9,3166 w 2010 roku i 10,1805 w 2017 roku — ale dane szeregu kończą się na 2017 roku, więc nie opisują ostatnich lat.

Źródło: Bank Światowy, World Development Indicators — SE.XPD.TOTL.GD.ZS, SE.PRM.UNER.ZS, SE.TER.ENRR, SE.SEC.ENRR, SE.PRM.ENRL.TC.ZS.

Porównanie z krajami o podobnym profilu

Pod względem wydatków publicznych na edukację Polska (4,3137%, 92. miejsce) plasuje się niżej niż Wielka Brytania 5,9068% (32.), USA 5,4204% (43.), Korea Południowa 5,4091% (44.), Francja 5,3243% (47.) i Niemcy 5,2392% (54.); różnica wobec Wielkiej Brytanii to blisko 1,6 punktu procentowego. Wyżej stoi natomiast od Chin 3,8971% (112.) i Japonii 3,3366% (136.). W edukacji wyższej relacja się odwraca: 80,915% (26.) to więcej niż w Wielkiej Brytanii 80,4146%, USA 79,3619%, Chinach 76,8758%, Niemczech 76,7097%, Francji 71,5347% i Japonii 64,4908%, a mniej niż w Korei Południowej 111,8533% (5.). Na poziomie średnim 107,8813% (33.) przewyższa Francję 103,7854%, Japonię 101,5371%, Niemcy 100,2437%, USA 97,4735%, Koreę 96,254% i Chiny 92,2603%, ustępując Wielkiej Brytanii 112,12%; w europejskiej czołówce tego wskaźnika są Belgia 142,9603%, Finlandia 142,3952%, Holandia 137,5147% i Szwecja 131,9635%. Najkorzystniej dla Polski wypada liczba uczniów na nauczyciela: 10,1805 (15. miejsce) wobec 12,3028 w Niemczech, 14,1986 w USA, 15,1327 w Wielkiej Brytanii, 15,661 w Japonii, 16,2867 w Korei, 16,4267 w Chinach i 18,1766 we Francji, przy wartości światowej 23,4463; niżej są m.in. Norwegia 8,5942, Grecja 9,3803 i Austria 10,0165.

Źródło: Bank Światowy, World Development Indicators — SE.XPD.TOTL.GD.ZS, SE.TER.ENRR, SE.SEC.ENRR, SE.PRM.ENRL.TC.ZS.

Jak czytać te liczby

Wskaźnik wydatków na edukację odnosi się do wydatków rządowych i nie obejmuje nakładów ponoszonych przez gospodarstwa domowe, więc niższa relacja do PKB nie musi oznaczać ani mniejszych łącznych nakładów, ani niższej jakości nauczania; wysokie wartości w czołówce wynikają też ze skali gospodarek takich jak Kiribati czy Tuvalu. Wskaźniki uczestwa w nauce są podawane jako współczynniki brutto (% gross): liczą wszystkich uczących się niezależnie od wieku, dlatego mogą przekraczać 100% (Polska 107,8813%, Grecja 165,1134% w edukacji wyższej, Monako 158,5466% na poziomie średnim) i nie oznaczają odsetka osób objętych nauką. Dla odsetka dzieci poza szkołą podstawową zestawienie nie podaje wartości światowej, więc porównanie ze średnią świata nie jest tu możliwe, a miejsce w rankingu dotyczy wyłącznie krajów, które przekazały dane. Lata odniesienia różnią się między wskaźnikami — dla wydatków najnowsza wartość w szeregu pochodzi z 2022 roku, dla uczestnictwa i dzieci poza szkołą z 2024 roku, a dla liczby uczniów na nauczyciela szereg kończy się na 2017 roku — dlatego zestawianie ich jako obrazu jednego roku ma ograniczoną wartość. Dane są aktualizowane rocznie w bazie World Development Indicators, a wartości historyczne bywają korygowane wraz z kolejnymi raportami krajów, więc drobne przesunięcia w rankingach warto traktować ostrożnie.

Źródło: Bank Światowy, World Development Indicators — SE.XPD.TOTL.GD.ZS, SE.PRM.UNER.ZS, SE.TER.ENRR, SE.SEC.ENRR, SE.PRM.ENRL.TC.ZS.

Wydatki publiczne na edukację (% PKB) na mapie i na wykresach

Na szczycie tabeli stoją małe gospodarki — Kiribati 16,3905%, Samoa Amerykańskie 14,717%, Tuvalu 12,8457%; na końcu Somalia 0,0%, Nigeria 0,3191% i Zimbabwe 0,3848%. Polska mieści się w górnej połowie stawki, między Chinami 3,8971% a Niemcami 5,2392%.

Słupki pokazują, jak bardzo czołówka odstaje od reszty, a linia trendu — spadek z 4,8008% w 2020 roku do 4,3137% w 2022 roku. Rozpiętość między krajami sięga od 0,0% do 16,3905%, więc różnice rzędu dziesiątych części punktu są tu niewielkie.

Porównaj kraje

Dzieci nieuczęszczające do szkoły podstawowej

Górna część tabeli to kraje z odsetkiem poniżej 0,13% — obok Polski m.in. Japonia 0,0684% i Litwa 0,1297%; na końcu Somalia 85,2728%, Afganistan 68,7716% i Gwinea Równikowa 65,5965%. Polska stoi zdecydowanie po stronie krajów o niemal pełnym objęciu nauką.

Linia zmian pokazuje spadek z 4,8784% w 2017 roku do 0,0215% w 2021 roku i utrzymanie się blisko zera później. Skala słupków jest bardzo rozciągnięta, bo dolna część stawki liczy dziesiątki procent, a górna ułamki procenta.

Współczynnik skolaryzacji na poziomie wyższym

Czoło tabeli zajmują Grecja 165,1134%, Makau 141,8648% i Cypr 120,8773%, a zamykają ją Haiti 1,0514% i Polinezja Francuska 1,4568%. Polska plasuje się nieznacznie wyżej niż Wielka Brytania 80,4146% i USA 79,3619%, a niżej niż Korea Południowa 111,8533%.

Trend rośnie nieprzerwanie od 69,3732% w 2015 roku, czyli o ponad 11 punktów procentowych. Słupki pokazują ogromny rozstrzał — od kilku procent w najsłabszych krajach po ponad 160% w Grecji.

Współczynnik skolaryzacji na poziomie średnim

Na czele tabeli są Monako 158,5466%, Belgia 142,9603% i Finlandia 142,3952%, a na końcu Somalia 3,3479% i Republika Środkowoafrykańska 15,8074%. Polska wypada wyżej niż Niemcy 100,2437% i Francja 103,7854%, a niżej niż Wielka Brytania 112,12%.

Linia zmian jest niemal płaska: 111,517% w 2013 roku wobec 107,8813% w 2024 roku, czyli około 3,6 punktu procentowego mniej. Wśród krajów europejskich różnice są niewielkie, natomiast dystans do dołu stawki przekracza 90 punktów procentowych.

Liczba uczniów na nauczyciela (szkoły podstawowe)

Najniższe wartości mają San Marino 6,9306, Liechtenstein 7,8016 i Luksemburg 8,3033, najwyższe Republika Środkowoafrykańska 83,412 i Rwanda 59,5086. Polska stoi blisko czołówki, poniżej Niemiec 12,3028 i Francji 18,1766.

Linia zmian idzie od 12,6528 w 2003 roku przez 9,3166 w 2010 roku do 10,1805 w 2017 roku — wahania mieszczą się w kilku uczniach. Słupki pokazują natomiast różnicę rzędu kilkudziesięciu uczniów między krajami z obu końców tabeli.